Waterwerken


Water inspireert
Met Water als thema willen wij de deelnemende kunstenaars uitdagen om nieuwe en vernieuwende kunst te maken. Water is letterlijk een onuitputtelijke bron van beeldende, materiaaltechnische en inhoudelijke associaties. Water stroomt, geeft leven, geleidt en maakt verbinding. Spiegeling, transparantie, oneindig, golfbeweging, vloeien, zuiveren, dopen, contemplatie, druppel, lichtval, kleureffecten, klank, klei, glas, aquarel, papier scheppen, installatie, damp, mist, ijs, tranen, regen, landschap, zee, overstroming, blussen, droogte, dieren, planten, leven − het stroomt maar door.

In de collectie
Zoek je concrete inspiratie? De collectie van Museum de Fundatie bevat diverse ‘waterwerken’. Bekijk ze hieronder, er komen regelmatig nieuwe werken bij:


bloemaert, hengelaar

Abraham Bloemaert, Hengelaar bij een oude fuik, ca. 1625-1630 (grafiet, pen in bruin, gewassen in bruin)

De vis had in de 17de eeuw vaak een symbolische betekenis. Mannelijke ‘hengelaars’ wilden maar al te graag een dame aan de haak slaan in plaats van een baars of een karper. Deze voorstelling is een allegorie op de onzekerheden van de liefde: de visser kan niet zien of een vis in zijn aas gaat bijten en de fuik, vaak gebruikt als huwelijkssymbool, is opengebroken. Abraham Bloemaert combineerde in zijn lange loopbaan als kunstenaar bestaande tradities met nieuwe artistieke trends. Dat is ook in deze tekening te zien. De bomen vertonen nog die typische kronkelige gekunsteldheid van het Italiaanse maniërisme. Maar de eenvoud van het onderwerp zelf en de lage horizon zijn typerend voor een nieuwe, meer realistische verbeelding van het landschap, die zich ontwikkelde in de jaren 1620-1630.


samaritaanse_bron

Bernardo Strozzi, Christus en de Samaritaanse vrouw bij de bron, ca. 1635 (olieverf op doek)

De waterkruik staat centraal in deze voorstelling, die het verhaal vertelt van de Bijbelse ontmoeting bij ‘de bron van Jakob’, nabij de stad Samara. Onderweg naar Galilea trof Jezus daar, op het heetst van de dag, een Samaritaanse vrouw die water kwam halen. Tot haar grote schrik bleek Jezus op wonderbaarlijke wijze weet te hebben van haar zondige leven. De vrouw zwoor haar oude leven af en werd een van Jezus’ volgelingen. In prachtige diepe tinten schildert Bernardo Strozzi dit verhaal uit het evangelie van Johannes. Op zijn 17de trad Strozzi toe tot de orde van de Kapucijnen. Later verkoos hij het schildersbestaan boven een leven in het klooster. Om de daaruit voortvloeiende straf te ontlopen, vluchtte hij naar Venetië. De warme kleuren van zijn schilderij en de vloeiende penseelstreken tonen de invloed van Venetiaanse schilders uit zijn tijd.


vis_fundatie

Sebastian Stoskopf, Stilleven met een karper op een schotel, ca. 1640 (olieverf op paneel)

Karpers komen vaak voor op de stillevens en keukenstukken van Sebastian Stoskopf.  Vis en bier waren vaste onderdelen van het 17de-eeuwse dagmenu. De spanen doos, waar de schotel met deze karper op staat, werden voedingswaren bewaard, zoals kaas. De dode vis en de zojuist gedoofde kaars kunnen zijn verwijzingen naar de tijdelijkheid van het leven. Deze voorstelling moet erg geliefd zijn geweest bij kunstkopers destijds. Er zijn maar liefst acht versies van bekend. Minstens drie daarvan zijn geschilderd door de bedenker zelf, Sebastian Stoskopf. Dit exemplaar geldt als één van de mooiste. Stoskopf leerde stillevenschilderen in Hanau, bij Frankfurt, een belangrijk centrum voor dit genre in de vroege 17de eeuw. In Parijs, waar Stoskopf als kunstenaar neerstreek, was zijn werk van grote invloed op de ontwikkeling van de Franse stillevenschilderkunst. Dat blijkt onder meer uit het grote aantal oude kopieën naar deze compositie.


toorop_allegorie

Jan Toorop, Allegorische voorstelling, 1898 (potlood op papier)

In Allegorische voorstelling zweeft een sylfide, een luchtgeest, boven het kalme water van de zee. De zee symboliseert oneindigheid en is een reflectie van de ziel: de rustige zee verbeeldt een vredige ziel. De elegante vrouw zweeft boven het water met haar lange, dunne armen, gesloten amandelvormige ogen, weelderige haardos en kalme en serene uitstraling. Toorop heeft haar weergegeven met de golvende lijnen die zo karakteristiek zijn voor zijn stijl. Toorop kreeg grote bekendheid door zijn symbolistische benadering. Schilders van het symbolisme gaven hun persoonlijke ideeën weer door middel van symbolen en ook lijnen en kleuren in hun werk hadden een symbolische betekenis. Als een van de eersten probeerde Toorop emotie weer te geven door middel van lijnvoering. Voor hem stond de horizontale lijn voor rust en kalmte, was de opgaande lijn synoniem voor vreugde en de dalende lijn voor verdriet.

Constant Permeke, Vaart, z.j. (olieverf op doek)

Constant Permeke, Vaart, z.j. (olieverf op doek)

Op het eerste gezicht is alles in beweging in dit stormachtige landschap. De wolken jagen langs de hemel en de bomen buigen in de wind. Maar wie goed kijkt, ziet ook stille plekken waar plassen zonlicht vallen of bomen even weerspiegelen in de vaart. De verf is met dikke, ruwe streken uitgesmeerd, zodat de huid van het schilderij een eigen leven lijkt te leiden. Constant Permeke was een expressionist pur sang. Zijn landschappen zijn veel meer dan momentopnamen van een regenbui of een akker na het ploegen. Ze drukken een krachtige verbondenheid met de natuur uit, een soort heidens ontzag voor aarde, water en land. Permeke werd daarnaast bekend met monumentale figuurstukken en imposante beelden. Onder de oppervlakte altijd een sterke emotie: woede over de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog, compassie met de armoede van de Vlaamse landarbeider, maar ook een felle, Bourgondische levensvreugde. De Vlaamse expressionisten, onder wie Frits van den Berghe en Gustaaf De Smet, beschouwden Permeke als hun voorman. In Nederland is zijn invloed is goed te zien in het werk van bijvoorbeeld Hendrik Chabot.


voerman_rozen

Jan Voerman, ‘La France’-rozen in aardwerken schaal, 1908 (waterverf op papier)

Omstreeks 1890 raakte Jan Voerman gefascineerd door de techniek van het aquarelleren. Met waterverf schilderde hij in tere kleuren bloemstillevens van rozen, viooltjes en Oost-Indische kers. De bloemaquarellen waren al snel geliefd bij een groot publiek. Bijvoorbeeld deze ouderwetse ‘La France’-rozen, weerspiegelend in een glanzend oppervlak. Deze aquarel is onderdeel van een hele groep rozenstillevens, waarin Voerman de bloemen in verschillende fasen van verval weergeeft. Op de eerste aquarel uit de Fundatie-collectie zien we een scherpe voorstelling van de zachtroze rozen in volle bloei, tegen de achtergrond van kantachtig behang.

voerman_1

Jan Voerman, ‘La France’-rozen in aardwerken schaal (waterverf op papier)

Op de tweede aquarel beginnen de rozen te verwelken, wat de kunstenaar benadrukte door de voorstelling meer diffuus te schilderen. De kleuren zijn fletser en de contouren zijn zachter weergegeven.

voerman_2

Jan Voerman, ‘La France’-rozen in aardwerken schaal (waterverf op papier)

De bovenaan getoonde aquarel toont geheel verwelkte bloemen die nauwelijks nog als rozen herkenbaar zijn. Zo ontstaat een haast abstracte kleurexpressie die vrijwel het hele vlak in beslag neemt.


Tomotsune Nakai, Tsuba, zwaardstootplaat, ca.1708-1780, ijzer en goud (Ø 7,9 cm)

Tomotsune Nakai, Tsuba, zwaardstootplaat, ca.1708-1780, ijzer en goud (Ø 7,9 cm)

Elegante golven krullen zich rond de centrale opening van deze Japanse zwaardstootplaat. Links is een waterpot met grote gaten afgebeeld. De voorstelling verwijst naar het heldhaftige verhaal van de samoerai (krijgsheer) Katsuie, die eind 16de eeuw langdurig werd belegerd in zijn kasteel. De watervoorraad slonk zienderogen en het moreel van de dorstige manschappen daalde mee. Om een uitweg te forceren, verzamelde Katsuie zijn soldaten rond de laatste waterpotten, liet hen de dorst naar tevredenheid lessen en sloeg vervolgens de potten stuk. Aldus gedwongen tot drastische actie wisten de krijgers uit te breken en de overwinning af te dwingen. Dit staaltje heldenmoed past goed op de wapenuitrusting van een samoerai. Gemaakt in het vredige Japan van de 18de eeuw was er alleen weinig noodzaak meer tot daadwerkelijk wapengekletter. De samoerai-wapenrusting was een formeel kostuum geworden, voor belangrijke heren bij belangrijke gelegenheden. De stootplaten, die in gevechten de zwaardhand beschermden, werden kunstige siervoorwerpen, een statussymbool voor de eigenaar.

 

unspecified

Piet Mondriaan, Bomen langs het Gein, 1907 
Piet Mondriaan fietste in 1907 met zijn schilderskoffertje langs het Gein net buiten de stad Amsterdam. Het schemerde en hij keek naar de lucht, de bomen en het water en de vertrekkende zon, hij volge zijn hand die het penseel liet bewegen in de oneindige ruimtes tussen alles.

Terug naar de top